लेखक : डॉ. प्रमोद शाक्य, मानसशास्त्रज्ञ, जिल्हा मानसिक आरोग्य कार्यक्रम
आजच्या वेगवान आणि स्पर्धात्मक जीवनात आपण आपल्या मुलांच्या शिक्षणाची, करिअरची आणि भविष्यातील यशाची खूप काळजी घेतो. मात्र, त्यांच्या मनाची अवस्था काय आहे, याकडे अनेकदा पुरेसे लक्ष दिले जात नाही. “आज तुला कसं वाटतंय?” हा एक साधा प्रश्नही एखाद्या मुलाला आपण त्याच्यासोबत आहोत, असा विश्वास देऊ शकतो.
आजच्या काळात मुलांवर अभ्यासाचा ताण, परीक्षेची भीती, पालकांच्या अपेक्षा, मित्रांमधील समस्या, छळ, सामाजिक माध्यमांचा वाढता वापर, कौटुंबिक संघर्ष, एकटेपणा आणि भविष्याची चिंता अशा अनेक गोष्टींचा परिणाम होऊ शकतो. जागतिक आरोग्य संघटनेनुसार १० ते १९ वर्षांच्या वयोगटातील सुमारे प्रत्येक सातपैकी एका किशोरवयीन व्यक्तीला मानसिक आरोग्याशी संबंधित समस्या अनुभवावी लागते. त्यामुळे मानसिक आरोग्य हा केवळ आजाराचा विषय नसून तो आपल्या जीवनाचा अत्यंत महत्त्वाचा भाग आहे.
आत्महत्येचे विचार हे अनेकदा व्यक्तीच्या गंभीर मानसिक त्रासाचा इशारा असू शकतात. एखादी व्यक्ती “मला जगायचं नाही”, “माझं काहीच होणार नाही” किंवा “सगळं संपवावंसं वाटतं” असे बोलत असेल, तर त्याकडे दुर्लक्ष करू नये. अशा व्यक्तीला दोष देण्याऐवजी तिचे म्हणणे शांतपणे ऐकणे आणि योग्य मदतीपर्यंत पोहोचवणे महत्त्वाचे आहे.
आपण अशा व्यक्तीला म्हणू शकतो— “मी तुझं ऐकण्यासाठी आहे.” “तुझी समस्या माझ्यासाठी महत्त्वाची आहे.” “तुला जे वाटतंय ते माझ्याशी बोलू शकतोस.” “आपण मिळून यासाठी मदत घेऊया.” अनेक वेळा सल्ल्यापेक्षा समजून घेणारा आणि विश्वास देणारा संवाद अधिक महत्त्वाचा ठरतो.
पालकांची भूमिका या संदर्भात अत्यंत महत्त्वाची आहे. मुलांच्या चांगल्या भविष्यासाठी अपेक्षा असणे स्वाभाविक आहे; परंतु सततची तुलना, अवास्तव अपेक्षा आणि केवळ गुणांवर आधारित मूल्यांकन यामुळे मुलांवर मानसिक दबाव निर्माण होऊ शकतो. प्रत्येक मुलाची क्षमता, व्यक्तिमत्त्व आणि शिकण्याची गती वेगळी असते. त्यामुळे पालकांनी मुलांशी अभ्यासाव्यतिरिक्त त्यांच्या भावना, मित्र, अडचणी आणि अनुभव याबद्दलही नियमित संवाद साधला पाहिजे.
शिक्षकसुद्धा मुलांच्या मानसिक आरोग्याच्या संरक्षणात महत्त्वाची भूमिका बजावू शकतात. एखादा विद्यार्थी अचानक शांत होणे, मित्रांपासून दूर राहणे, अभ्यासात अचानक बदल होणे, वारंवार गैरहजर राहणे, चिडचिड करणे किंवा स्वतःबद्दल नकारात्मक बोलणे असे बदल दाखवत असेल, तर त्याकडे केवळ शिस्तीचा प्रश्न म्हणून पाहू नये. त्यामागे भावनिक त्रास असण्याची शक्यता लक्षात घेऊन संवेदनशीलपणे संवाद साधणे आणि गरज असल्यास योग्य व्यावसायिक मदत मिळवून देणे आवश्यक आहे.
माझ्या जिल्हा मानसिक आरोग्य कार्यक्रमातील कार्यानुभवात आणि शाळांमध्ये घेतल्या जाणाऱ्या मानसिक आरोग्य कार्यक्रमांमध्ये एक गोष्ट प्रकर्षाने जाणवते— मुलांना केवळ शिकवण्याची नाही, तर ऐकून घेण्याचीही गरज आहे. शाळेतील मानसिक आरोग्य कार्यक्रम केवळ व्याख्यानापुरते मर्यादित न राहता भावनांवर नियंत्रण ठेवणे, तणावाचा सामना करणे, समस्या सोडविण्याची कौशल्ये, सामाजिक संबंध मजबूत करणे, छळाला प्रतिबंध करणे आणि गरज पडल्यास मदत मागण्याची सवय यांसारख्या जीवनोपयोगी कौशल्यांवर आधारित असणे गरजेचे आहे.
आत्महत्येचा धोका जाणवणाऱ्या व्यक्तीशी संवाद साधताना ऐका, शांत रहा, सुरक्षितता तपासा, गरज असल्यास व्यक्तीला एकटे सोडू नका आणि पात्र मानसिक आरोग्य तज्ज्ञाकडे त्वरित पाठवा. तातडीचा धोका असल्यास आपत्कालीन वैद्यकीय मदत घेणे आवश्यक आहे. गोपनीयता महत्त्वाची असली तरी जीवाला तातडीचा धोका असल्यास व्यक्तीची सुरक्षितता सर्वांत महत्त्वाची ठरते.
आपली भूमिका केवळ समुपदेशन करण्यापुरती मर्यादित नाही. मानसिक आरोग्य तपासणी, नैदानिक मूल्यमापन, आत्महत्येच्या धोक्याचे मूल्यमापन, मानसशास्त्रीय उपचार, तणावाचा सामना करण्याची कौशल्ये विकसित करणे, कुटुंबीयांचे समुपदेशन, मानसिक आरोग्याबाबत मार्गदर्शन आणि आवश्यकतेनुसार मानसोपचारतज्ज्ञाकडे पाठविणे अशा विविध स्तरांवर काम करणे आवश्यक असते. सार्वजनिक मानसिक आरोग्य व्यवस्थेमध्ये समुदाय जनजागृती, शालेय समुपदेशन, समस्यांची लवकर ओळख, योग्य उपचाराकडे पाठविणे आणि आत्महत्या प्रतिबंध यांचा समन्वय विशेष महत्त्वाचा आहे.
आपल्याला समाजामध्ये अशी संस्कृती निर्माण करावी लागेल की भावना व्यक्त करणे ही कमजोरी नाही, मदत मागणे ही लाजेची गोष्ट नाही आणि अपयश म्हणजे जीवनाचा शेवट नाही. एक परीक्षा, कमी गुण, नोकरी न मिळणे, नाते तुटणे किंवा एखादे अपयश संपूर्ण आयुष्याची किंमत ठरवत नाही.
आपण मुलांना केवळ “यशस्वी कसे व्हायचे?” हे शिकवण्याबरोबरच अपयश कसे स्वीकारायचे, भावनांशी कसे जुळवून घ्यायचे, अडचणींवर मात कशी करायची आणि गरज पडल्यास मदत कशी मागायची, हेही शिकवले पाहिजे. कारण जीवनात अडचणी येणारच आहेत; परंतु त्या अडचणींचा सामना करण्यासाठी प्रत्येक व्यक्तीला आधार, योग्य कौशल्ये आणि आवश्यक मदत उपलब्ध असणे गरजेचे आहे.
आज आपण एक छोटा संकल्प करूया— मनातील समस्या लपवू नका, बोला. मदत मागण्यास घाबरू नका. आणि संकटात असलेल्या व्यक्तीला एकटे सोडू नका. मानसिक आरोग्याची काळजी ही केवळ उपचाराची बाब नाही; ती मानवी संवेदनशीलतेची जबाबदारी आहे.
एक व्यक्ती मनापासून ऐकली गेली, तर आशेची सुरुवात होऊ शकते. एक शाळा संवेदनशील झाली, तर अनेक मुलांना आधार मिळू शकतो. आणि एक समाज मानसिक आरोग्याबद्दल मोकळेपणाने बोलू लागला, तर मदत मागण्याची संस्कृती निर्माण होऊ शकते.
“मन जपा… माणसं जपा… जीवन जपा!”
भारतामध्ये टेली-मानस ही २४ तास उपलब्ध राष्ट्रीय दूरध्वनी मानसिक आरोग्य सेवा आहे. १४४१६ किंवा १८००-८९-१४४१६ या क्रमांकावर संपर्क करता येतो. तातडीचा जीवितधोका असल्यास जवळच्या रुग्णालयातील आपत्कालीन सेवेशी त्वरित संपर्क साधावा.
